Your Psychology

     Ιστότοπος πληροφόρησης για τα νέα ερευνητικά δεδομένα του κλάδου της Ψυχολογίας και της Συμβουλευτικής   -   Χωματίδου Γιούλη 

Η αναπηρία είναι  μια ρευστή έννοια αν σκεφτούμε πως οποιοσδήποτε θεωρείται σήμερα φυσιολογικός θα μπορούσε αύριο να είναι ένα άτομο με αναπηρία. Ο τρόπος με τον οποίο ο καθένας αντιλαμβάνεται την αναπηρία διαφέρει και ως εκ τούτου διαφορετικές αντιλήψεις σημαίνουν και διαφορετικές συμπεριφορές.

Στην κοινωνία μας υπάρχουν μηχανισμοί απομόνωσης για όσους δεν ανταποκρίνονται στα ισχύοντα πρότυπα, οι οποίοι οδηγούν στο περιθώριο τα άτομα αυτά και τους στερούν τα δικαιώματά τους. Η κυριότερη αιτία είναι η κοινωνική μάθηση, όπου μέσα από τη διαδικασία της κοινωνικοποίησης τα  άτομα αποκτούν συγκεκριμένες στάσεις, προσδοκίες, προκαταλήψεις και στερεότυπα. Οι προκαταλήψεις είναι αρνητικά και υποτιμητικά στερεότυπα. Οι άνθρωποι χρησιμοποιούν τα στερεότυπα και τις προκαταλήψεις για να εξυψώσουν τη δική τους ομάδα και να αμαυρώσουν την απέναντι ομάδα.

Η στάση της κοινωνίας απέναντι στην αναπηρία είναι σε γενικές γραμμές αρνητική και εκφράζει το ιατρικό μοντέλο. Ειδικότερα, οι περισσότεροι αντιμετωπίζουν τα άτομα με αναπηρία με οίκτο, απόρριψη και δεν προσπαθούν να συνάψουν σχέσεις μαζί τους. Δεν υπάρχει αλληλεπίδραση μεταξύ αναπήρων και μη, ενώ ο κοινωνικός αποκλεισμός είναι διάχυτος. Ένα άλλο χαρακτηριστικό της κοινωνίας μας  είναι ο ρατσισμός, η εναντίωση δηλαδή προς κάθε είδους και μορφής ιδιαιτερότητα. Οι μη ανάπηροι συνηθίζουν να δίνουν έμφαση στις διαφορές και να αξιολογούν όποιον είναι διαφορετικός ως κατώτερο. Τα άτομα με αναπηρία περιθωριοποιούνται από την πλειοψηφία των μη αναπήρων οι οποίοι τους θεωρούν εξαρτημένα άτομα και ανίκανα για κάθε ενέργεια. Υπάρχουν άνθρωποι που αισθάνονται αμηχανία απέναντι στην αναπηρία και άλλοι που αντιδρούν σαν να μην υπάρχει. Σε δημόσιους χώρους τα άτομα με αναπηρία συχνά υφίστανται περίεργα βλέμματα και αδιάκριτες ερωτήσεις.

Ας πάρουμε όμως τα πράγματα από την αρχή, από το οικογενειακό περιβάλλον των ατόμων με αναπηρία, δηλαδή τους γονείς και τα αδέλφια τους. Oι γονείς αρχικά βιώνουν ένα οδυνηρό ξάφνιασμα και αναγκάζονται να αποδεχτούν την διάγνωση. Συχνά νιώθουν άρνηση, πανικό, φόβο και ενοχή, ενώ υπάρχουν περιπτώσεις όπου επιρρίπτουν ευθύνες ο ένας στον άλλο. Το αρνητικό είναι ότι τα μέλη της οικογένειας βλέπουν την εικόνα τους μέσα από τον τρόπο που πιστεύουν ότι τους βλέπουν οι άλλοι, με αποτέλεσμα να αισθάνονται ότι η κοινωνία νιώθει οίκτο γι’ αυτούς και να απορρίπτουν τον εαυτό τους και το παιδί. Η μετέπειτα στάση των γονέων απέναντι στο παιδί είναι δυνατόν να εκφραστεί ως ανοικτή απόρριψη, υποσυνείδητη απόρριψη, υπερπροστατευτική συμπεριφορά ή ασταθή συμπεριφορά. Είναι σημαντικό οι γονείς να αποδέχονται το παιδί με αναπηρία και αυτό εξαρτάται από πολλούς παράγοντες, όπως την προσωπικότητα τους, τις αντοχές τους, τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνονται τις ευθύνες τους, την πληρότητα που αισθάνονται στο γάμο τους και τους εξωτερικούς παράγοντες που επηρεάζουν τη λειτουργιά της οικογένειας. Ορισμένες φορές οι γονείς δεν είναι επαρκώς ενημερωμένοι για τη συμπεριφορά που πρόκειται να εμφανίσει το παιδί τους, με αποτέλεσμα να βρίσκονται σε σύγχυση και να οδηγούνται σε αρνητική στάση απέναντι στην αναπηρία. Όταν η πληροφόρηση αυτή είναι λανθασμένη, τα πράγματα είναι ακόμη χειρότερα.

Όσον αφορά τα αδέλφια των παιδιών που έχουν αναπηρία ή κάποια ειδική εκπαιδευτική ανάγκη, μπορούμε να πούμε πως αναλαμβάνουν πολλές ευθύνες από νωρίς και τα προστατεύουν. Έρχονται όμως συχνά σε δύσκολη θέση από το κοινωνικό περίγυρο και καλούνται να υπερασπιστούν την οικογένειά τους, κάτι που τους φορτίζει συναισθηματικά. Ορισμένα δείχνουν να στεναχώριουνται για τη δύσκολη θέση των γονιών τους και  νιώθουν παραμελημένα, επειδή οι γονείς ασχολούνται περισσότερο με το ανάπηρο παιδί.

Το σχολείο είναι προέκταση της κοινωνίας και επομένως αξίζει να αναφερθούμε στο κατά πόσο είναι έτοιμο το σχολικό περιβάλλον να δεχτεί στους κόλπους του μαθητές με αναπηρίες αλλά και πως τα μέλη της σχολικής κοινότητας συμπεριφέρονται στους μαθητές αυτούς. Η κτιριακή υποδομή των περισσοτέρων σχολείων αποκλείει την πρόσβαση και τη χρήση των χώρων του από άτομα με αναπηρία. Ο μεγάλος αριθμός μαθητών ανά τάξη, η ελλιπής επιμόρφωση των δασκάλων γενικής εκπαίδευσης, η απουσία διαφοροποιημένου αναλυτικού προγράμματος και η μη ικανοποιητική παρουσία ειδικών παιδαγωγών και επιστημονικού προσωπικού είναι κάποια από τα προβλήματα που δυσκολεύουν την συμπερίληψη των παιδιών με αναπηρία στα σχολεία της γειτονιάς τους.

Πολλοί εκπαιδευτικοί συνδέουν την παρουσία των μαθητών με αναπηρία με τις κοινωνικές ωφέλειες που έχει αυτή και τάσσονται υπέρ της μερικής τους ένταξης. Μεταθέτουν δηλαδή την ευθύνη στις ειδικές εκπαιδευτικούς. Ακόμη θέτουν το ζήτημα κατά πόσο είναι εκπαιδεύσιμα τα παιδιά αυτά ή όχι, κάτι που υπονοεί πως συγκεκριμένοι τύποι αναπηρίας ταιριάζουν σε ειδικές μονάδες. Επίσης, δικαιολογούν τη στάση τους αναφέροντας πως έχουν πολλή ύλη και ο χρόνος είναι λίγος για να ασχοληθούν με αυτά τα παιδιά. Κύριος σκοπός της φοίτησης των παιδιών με αναπηρία στο γενικό σχολείο πιστεύουν πως είναι η κοινωνικοποίησή τους και καλλιεργούν συναισθήματα φιλανθρωπίας απέναντι τους, κάτι που λειτουργεί εις βάρος της αποδοχής της διαφορετικότητας.

Οι εκπαιδευτικοί συνήθως έχουν αποσπασματικές γνώσεις για τα άτομα με αναπηρίες και ταυτόχρονα διακατέχονται  από τη τάση να βάζουν ετικέτες σε μια προσπάθεια να απαλλαγούν από τα προβληματικά παιδιά. Οι περισσότεροι προσδίδουν χαρακτηριστικά στα παιδιά με αναπηρίες που σχετίζονται με τη προσωπικότητα και τα συναισθήματά τους (πχ. είναι αξιαγάπητος, χρειάζεται βοήθεια). Ενώ για τα παιδιά χωρίς αναπηρίες αναφέρονται στο μαθησιακό τους επίπεδο και στη συμμετοχή τους στη τάξη. Οι εκπαιδευτικοί αναγνωρίζουν την ανάγκη επιπλέον στήριξης, αλλά δεν κάνουν διαφοροποίηση του μαθήματος τους λόγω του χαμηλού επιπέδου των μαθητών όπως ισχυρίζονται. Σε πολλά μαθήματα τα παιδιά με αναπηρία δεν λαμβάνουν βοήθεια από το δάσκαλο της τάξης και επομένως δεν είναι σε θέση να ολοκληρώσουν τις δραστηριότητές τους με αποτέλεσμα να τους κοροϊδεύουν οι συμμαθητές τους. Παρατηρούμε λοιπόν πως η στάση των δασκάλων  επηρεάζει τη συμπεριφορά των άλλων παιδιών απέναντι στα παιδιά με αναπηρία. Ουσιαστικά αυτό που ισχύει στη σχολική πραγματικότητα είναι να εξισώνεται η προσαρμογή των παιδιών με τη χωρική τοποθέτησή τους μέσα στη τάξη και την ικανότητά τους να παρακολουθούν το μάθημα χωρίς να διακόπτουν ή να προκαλούν προβλήματα.

Και σαν να μην ήταν αυτά αρκετά, υπάρχουν εκπαιδευτικοί ειδικής αγωγής, οι οποίοι δεν στέλνουν τα παιδιά στη γενική τάξη όσες ώρες προβλέπεται από το πρόγραμμα, καθώς πιστεύουν πως η δουλειά που γίνεται στην ειδική μονάδα είναι πιο χρήσιμη γι’ αυτά. Δεν υπάρχει κάποιος ο οποίος να δείχνει ενδιαφέρον για τη τήρηση του προγράμματος των παιδιών με αναπηρία δίνοντας έτσι την εντύπωση πως δεν τους πολυενδιαφέρει τι γίνεται με την πρόοδο αυτών των μαθητών. Επίσης, δεν υπάρχει συνεργασία, όπως θα έπρεπε, μεταξύ των εκπαιδευτικών γενικής και ειδικής τάξης, κάτι που θα ήταν προς όφελος των παιδιών με αναπηρίες. Έρευνες έχουν δείξει πως η ύπαρξη του συνοδού μέσα στη τάξη μπορεί να δημιουργήσει προβλήματα, καθώς η συνεχής ατομική υποστήριξη μπορεί να καταλήξει στην εξάρτηση του παιδιού και σε αδυναμία εκ μέρους του να εκφράσει πρωτοβουλίες.

Εκτός από τους εκπαιδευτικούς τα παιδιά με αναπηρία συναναστρέφονται στο σχολικό περιβάλλον με τους συμμαθητές τους και τους γονείς τους. Στο δημοτικό τα παιδιά με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες ή με κάποια αναπηρία γίνονται στόχος από τα υπόλοιπα, με αποτέλεσμα να περιθωριοποιούνται ή να δέχονται εκφοβισμό και επιθετική συμπεριφορά (bulling), γιατί έχουν κάτι ιδιαίτερο που ενοχλεί ή προκαλεί τους υπόλοιπους. Όσο για τους γονείς των παιδιών συχνά χρησιμοποιούν εκφράσεις όπως «Α τα καημένα!», «Τι τους έτυχε!», «Καλύτερα να μην κάνει η Μαρία παρέα μαζί του, γιατί θα την κοροϊδεύουν!». Οι φράσεις αυτές δείχνουν την αρνητική στάση των γονέων των φυσιολογικών παιδιών απέναντι στα παιδιά με αναπηρία και δυσκολεύουν την αποδοχή τους από το σχολικό περιβάλλον.

Η αλήθεια είναι ότι τα στερεότυπα δεν αλλάζουν εύκολα. Ωστόσο, ο εκπαιδευτικός ιδιαίτερα όταν δουλεύει με μειονοτικές ομάδες, προωθώντας δημοκρατικές αρχές, ηθικές αξίες, πνεύμα συνεργασίας και καλλιεργώντας δεξιότητες διαχείρισης συγκρούσεων μπορεί να αντιμετωπίσει με επιτυχία δύσκολες προκλήσεις. Ο εκπαιδευτικός μπορεί να υιοθετήσει μια υποδειγματική στάση σεβασμού δείχνοντας έτσι στα παιδιά ότι τα σωματικά χαρακτηριστικά που διαφέρουν από τα δικά τους έχουν σημαντική αξία και πως πρέπει να μάθουν να εκτιμούν τη διαφορετικότητα. Επίσης, μπορεί να βοηθήσει τα παιδιά να συνειδητοποιήσουν ότι οι διαφορές μεταξύ των ανθρώπων είναι πολυδιάστατες και να μάθουν να συμπεριφέρονται στους ανθρώπους ως ξεχωριστά άτομα. Τα παιδιά πρέπει να συνειδητοποιήσουν ότι όλοι ανήκουμε σε πολλές ομάδες και να είναι πρόθυμοι να έρθουν σε επαφή με άτομα διαφορετικού φύλου, εθνικότητας, χρώματος, ηλικίας, σωματικής διάπλασης και ικανότητας.

Τα παραπάνω μπορούν να επιτευχθούν αν ο εκπαιδευτικός φέρει τα παιδιά σε επαφή με κείμενα παιδικής λογοτεχνίας που εστιάζουν στη διαφορετικότητα και στην αναπηρία. Βέβαια ιδιαίτερη προσοχή πρέπει να δοθεί στην επιλογή των κειμένων. Τα περισσότερα από αυτά τα κείμενα υπερτονίζουν την αναπηρία και την καθιστούν ως το πιο σημαντικό χαρακτηριστικό του ατόμου. Ακόμη, υπερτονίζουν τη διαφορά του ατόμου με αναπηρία και δεν αναφέρονται σε χαρούμενες πτυχές της ζωής τους λες και δεν υπάρχουν.

Ένα ακόμη στοιχείο που χαρτογραφεί τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζονται οι άνθρωποι με αναπηρία είναι το εργασιακό περιβάλλον. Τα ποσοστά υπαλλήλων με αναπηρία είναι πολύ χαμηλά, αρκεί να σκεφτεί κανείς πως το 75% των αναπήρων δεν εργάζεται. Παρόλο που οι ανάπηροι επιθυμούν να εργαστούν, οι πιθανότητες για εύρεση εργασίας μειώνονται ανάλογα με τη βαρύτητα της αναπηρίας και το φύλο (γυναίκα). Όσα άτομα καταφέρνουν να εργαστούν, συνήθως απασχολούνται σε χαμηλόμισθες εργασίες, διότι για πολλούς εργοδότες η αναπηρία συνεπάγεται μειωμένη παραγωγικότητα και χαμηλή ποιότητα δουλειάς. Η απροθυμία τους αυτή, θέτει φραγμούς στην εργοδότηση των αναπήρων. Οι εργοδότες προτιμούν να συναναστρέφονται ή να προσλαμβάνουν άτομα των οποίων η λειτουργικότητα δεν έχει επηρεαστεί από την αναπηρία τους και διάκεινται περισσότερο θετικά απέναντι στους σωματικά παρά στους πνευματικά ή συναισθηματικά αναπήρους. Περισσότερο αρνητικές στάσεις αναπτύσσονται απέναντι στις σοβαρού βαθμού αναπηρίες, στις πιο ορατές αναπηρίες, σε αναπηρίες που προσβάλλουν σε μεγάλο βαθμό την αισθητική παρουσία του ατόμου και σε αναπηρίες που θεραπεύονται δυσκολότερα. Αν γίνει τροποποίηση της εργατικής νομοθεσίας και δοθεί χρηματική υποστήριξη στους εργοδότες που προσλαμβάνουν ανάπηρα άτομα, ίσως βελτιωθεί η αρνητική υπάρχουσα κατάσταση.

Καθοριστικό ρόλο στην κοινωνική κατασκευή της αναπηρίας διαδραματίζουν τα μέσα μαζικής ενημέρωσης, τα οποία παρουσιάζουν τα άτομα ως θύματα ή πάσχοντα. Τα Μ.Μ.Ε. τις περισσότερες φορές προσπαθούν να προκαλέσουν τον οίκτο της κοινής γνώμης, προκειμένου να μαζέψουν κάποιο χρηματικό ποσό με τη μορφή φιλανθρωπίας σε ένα συγκινησιακό και μίζερο περιβάλλον. Τα άτομα με αναπηρία αποτελούν το 13% του πληθυσμού μας και οφείλουμε να τους αντιμετωπίζουμε ως ισότιμα μέλη της κοινωνίας μας. Πρέπει να τους στηρίξουμε και όχι να τους λυπόμαστε. Επιπλέον, πολλές εκπομπές εκμεταλλεύονται τον ανθρώπινο πόνο και τις δυσκολίες που αντιμετωπίζουν τα άτομα με αναπηρία παρουσιάζοντας τραγικές στιγμές που έχουν ζήσει αποσκοπώντας σε μεγάλα νούμερα τηλεθέασης.

 

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Βαρκάδου, Σ., & Κούκου, Σ. (2008).Όψεις κοινωνικού αποκλεισμού: Απόψεις γονέων παιδιών με αναπηρία. Ηρακλειο: Τ. Ε. Ι. Κρήτης.

Δανιλόπουλος, Δ. (2003). Στάσεις και προκαταλήψεις απέναντι στην αναπηρία. Εισήγηση που παρουσιάστηκε στο πρόγραμμα Εξειδίκευσης Εκπαιδευτικών από το σύλλογο γονέων, κηδεμόνων και φίλων ΑμεΑ «Το εργαστήρι», Βόλος.

Δραγώνα, Θ. (2007). Στερεότυπα και προκαταλήψεις. Αθήνα: Πανεπιστήμιο Αθηνών.

Κουσιάππας, Α. (2006). Τα σχολικά βιβλία δημοτικού της Κύπρου και τα άτομα με ειδικές ανάγκες. Εισήγηση που παρουσιάστηκε στο 9ο Παγκύπριο Συνέδριο Παιδαγωγικής Εταιρείας Κύπρου, Λευκωσία.

Ρηγοπούλου, Τ. (2011). Η εξοικείωση των παιδιών με την εικόνα της αναπηρία. Εισήγηση που παρουσιάστηκε στο σεμινάριο που πραγματοποιήθηκε από το Ίδρυμα Ευγενίδου, Αθήνα.

Σιούτης, Σ. (2007).  Σύνδρομο Down και οικογένεια στην Ελλάδα - Η παροχή κοινωνικών και εκπαιδευτικών υπηρεσιών στα άτομα με ειδικές ανάγκες και τις οικογένειές τους. Αθήνα: Πάντειο Πανεπιστήμιο.

 

Share

ΤΕΛΕΥΤΑΙΕΣ ΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Ο ρόλος του εκπαιδευτικού στην αντιμετώπιση της δυσλεξίας
Ο ρόλος του εκπαιδευτικού στην αντιμετώπιση της δυσλεξίας
Δημοσιεύτηκε: Δευτέρα, 08 Δεκεμβρίου 2014 17:18
Ο ρόλος του εκπαιδευτικού στη διαφοροδιάγνωση της δυσλεξίας
Ο ρόλος του εκπαιδευτικού στη διαφοροδιάγνωση της δυσλεξίας
Δημοσιεύτηκε: Δευτέρα, 08 Δεκεμβρίου 2014 17:17
Το κλινικό προφίλ παιδιών με δυσλεξία
Το κλινικό προφίλ παιδιών με δυσλεξία
Δημοσιεύτηκε: Δευτέρα, 08 Δεκεμβρίου 2014 17:15
Παιδική κακοποίηση: Πρόσφατα επιδημιολογικά στοιχεία και αιτιολογικοί παράγοντες
Παιδική κακοποίηση: Πρόσφατα επιδημιολογικά στοιχεία και αιτιολογικοί παράγοντες
Δημοσιεύτηκε: Τρίτη, 11 Νοεμβρίου 2014 20:22
Παράγοντες που επηρεάζουν τη σχολική επίδοση των μαθητών
Παράγοντες που επηρεάζουν τη σχολική επίδοση των μαθητών
Δημοσιεύτηκε: Παρασκευή, 05 Σεπτεμβρίου 2014 15:08
Η σχολική επίδοση των μεταναστών μαθητών
Η σχολική επίδοση των μεταναστών μαθητών
Δημοσιεύτηκε: Παρασκευή, 05 Σεπτεμβρίου 2014 14:57
Ηθικά συναισθήματα και εκφοβισμός
Ηθικά συναισθήματα και εκφοβισμός
Δημοσιεύτηκε: Πέμπτη, 28 Αυγούστου 2014 18:53
Θεωρία του νου και σχολικός εκφοβισμός
Θεωρία του νου και σχολικός εκφοβισμός
Δημοσιεύτηκε: Πέμπτη, 28 Αυγούστου 2014 18:45
Κανονιστικές πεποιθήσεις για την επιθετικότητα και εκδήλωση εκφοβισμού
Κανονιστικές πεποιθήσεις για την επιθετικότητα και εκδήλωση εκφοβισμού
Δημοσιεύτηκε: Πέμπτη, 28 Αυγούστου 2014 18:42

ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ

Διαπολιτισμική Συμβουλευτική
Διαπολιτισμική Συμβουλευτική
Δημοσιεύτηκε: Πέμπτη, 10 Ιουλίου 2014 01:29

Η διαπολιτισμική ψυχολογία είναι ένας τομέας της ψυχολογίας που ασχολείται με τη συστηματική μελέτη της συμπεριφοράς και των εμπειριών του ατόμου, όπως εμφανίζονται σε διάφορες κοινωνίες, καθώς και με τους τρόπους με τους οποίους επηρεάζει και επηρεάζεται, αντίστοιχα, από τον πολιτισμό της κοινωνίας στην οποία ζει.

Οικογενειακή-συζυγική Συμβουλευτική
Οικογενειακή-συζυγική Συμβουλευτική
Δημοσιεύτηκε: Πέμπτη, 10 Ιουλίου 2014 00:52

Η συμβουλευτική της οικογένειας είναι ο κλάδος εκείνος της συμβουλευτικής που ασχολείται κυρίως με την επίλυση των προβλημάτων που ανακύπτουν από τη συζυγική ή οικογενειακή σχέση.

Συμβουλευτική αποκατάστασης
Συμβουλευτική αποκατάστασης
Δημοσιεύτηκε: Τετάρτη, 09 Ιουλίου 2014 18:28

Με τον όρο αποκατάσταση εννοούμε τη διαδικασία παροχής βοήθειας σ’ έναν άνθρωπο με φυσική μειονεξία ή ψυχική διαταραχή ώστε να συμμετάσχει στην κοινωνία στο μέγιστο δυνατό μέτρο που του επιτρέπουν οι ικανότητες και οι δυνατότητές του.